Lokalna społeczność nie zawsze potrzebuje kolejnej osoby, która obieca, że będzie dostępna zawsze. Znacznie bardziej potrzebuje ludzi, którzy potrafią uczciwie powiedzieć: mogę zrobić to, w takim zakresie i do tego momentu – a później rzeczywiście dotrzymują słowa.

Wolontariat często przedstawiany jest jako bezinteresowne dawanie siebie. Im więcej czasu, energii i poświęcenia, tym większe zaangażowanie. Taka narracja brzmi szlachetnie, ale ma również drugą stronę. Człowiek, który pomaga, nadal ma własne obowiązki, ograniczenia, emocje i prawo do odpoczynku. Jeżeli o tym zapomnimy, z czasem nawet najbardziej szczera gotowość do działania może zmienić się w przeciążenie, frustrację albo poczucie winy.

Bliskość, która utrudnia odmawianie

Wolontariat lokalny ma szczególny charakter. Działamy blisko ludzi, których możemy spotykać na co dzień: na tej samej ulicy, w osiedlowym sklepie, szkole, domu kultury czy lokalnej organizacji. Potrzeby nie są anonimowe. Mają konkretne twarze, imiona i historie.

Ta bliskość buduje zaufanie, ale jednocześnie może utrudniać wyznaczanie granic. Trudniej odmówić osobie, którą znamy. Trudniej zakończyć rozmowę, kiedy widzimy czyjąś samotność. Łatwo też przyjąć kolejne zadanie, ponieważ „to tylko chwila” albo „nie ma nikogo innego”.

Z pojedynczych przysług może jednak powstać nieformalna odpowiedzialność, której wolontariusz nigdy świadomie nie przyjął. Pomoc w zrobieniu zakupów zamienia się w stałą dyspozycyjność. Towarzyszenie podczas jednej wizyty staje się oczekiwaniem obecności przy każdej kolejnej. Kontakt w konkretnej sprawie zaczyna obejmować telefony o każdej porze.

Problemem nie jest sama pomoc. Problem zaczyna się wtedy, gdy jej zakres przestaje być jasny dla obu stron.

Granica nie kończy pomocy – ona ją porządkuje

Powiedzenie „mogę pomóc przez dwie godziny”, „mogę zająć się tą sprawą, ale nie podejmę się kolejnej” albo „w tej sytuacji potrzebna jest osoba z odpowiednimi kwalifikacjami” nie świadczy o braku zaangażowania. Przeciwnie – pozwala działać odpowiedzialnie.

Granice określają, za co wolontariusz rzeczywiście może odpowiadać. Chronią osobę korzystającą ze wsparcia przed obietnicami, których nie da się spełnić, a wolontariusza przed rolą, która stopniowo zaczyna przekraczać jego możliwości.

Przed podjęciem działania warto odpowiedzieć sobie na kilka prostych pytań:

• Czego dokładnie potrzebuje druga osoba?
• Co rzeczywiście potrafię i mogę zrobić?
• Ile czasu mogę na to przeznaczyć?
• Gdzie kończy się moja rola?
• Do kogo mogę zwrócić się, jeśli sytuacja okaże się trudniejsza?
• Czy w tej sprawie nie jest potrzebna pomoc specjalistyczna lub instytucjonalna?

Takie pytania nie odbierają wolontariatowi spontaniczności. Pomagają natomiast odróżnić dobrą wolę od odpowiedzialności, której nie powinniśmy podejmować bez przygotowania.

Wolontariusz nie musi być od wszystkiego

Nie każdy chce i potrafi prowadzić rozmowy z osobami przeżywającymi trudne sytuacje. Nie każdy ma możliwość regularnego uczestniczenia w działaniach. Jedna osoba lepiej odnajdzie się podczas wydarzenia, inna przygotuje materiały, wykona telefon, pomoże w promocji, uporządkuje dokumenty albo podzieli się konkretną umiejętnością.

Lokalny wolontariat może mieć wiele wymiarów. Nie zawsze musi oznaczać wielomiesięczne zobowiązanie. Czasem jest to pojedyncze działanie, kilka godzin w miesiącu albo wykonanie konkretnego zadania. Mniejszy zakres pomocy nie oznacza mniejszej wartości.

Dojrzałe zaangażowanie nie polega na tym, aby robić wszystko. Polega na rozpoznaniu miejsca, w którym możemy być naprawdę użyteczni.

Dobra koordynacja chroni obie strony

Odpowiedzialność za granice nie może spoczywać wyłącznie na wolontariuszu. Ważną rolę odgrywa także sposób organizowania działań.

Osoba angażująca się w wolontariat powinna wiedzieć:

• jakie jest jej konkretne zadanie,
• ile czasu może ono zająć,
• z kim pozostaje w kontakcie,
• co zrobić w sytuacji nieprzewidzianej,
• które sprawy wykraczają poza jej rolę,
• w jaki sposób może zgłosić trudność albo zrezygnować z zadania.

Brak takich ustaleń nie daje większej swobody. Najczęściej prowadzi do chaosu, nieporozumień i przejmowania odpowiedzialności przez osoby, które akurat są najbardziej sumienne i dostępne.

Wolontariusz nie powinien również zastępować psychologa, prawnika, pracownika socjalnego, ratownika czy przedstawiciela instytucji, jeśli nie ma odpowiedniego przygotowania i uprawnień. Czasami najlepszą formą pomocy jest rozpoznanie problemu, przekazanie rzetelnej informacji i skierowanie człowieka do właściwego miejsca.

Odmowa może być przejawem odpowiedzialności

Wolontariusze także przeżywają zmęczenie, bezradność i trudne emocje. Mogą mieć gorszy okres, mniej czasu albo zwyczajnie nie być gotowi na kontakt z określonym rodzajem problemów. Nie powinni z tego powodu czuć, że zawodzą innych.

Odmowa podjęcia zadania, którego nie jesteśmy w stanie bezpiecznie wykonać, może być bardziej odpowiedzialna niż zgoda wynikająca z presji albo poczucia winy. Uczciwe „nie mogę tego zrobić” pozostawia możliwość znalezienia innego rozwiązania. Obietnica złożona wbrew własnym możliwościom może natomiast zawieść osobę, która zaczęła na tej pomocy polegać.

Nie można budować lokalnego systemu wsparcia na założeniu, że ludzie dobrej woli będą bez końca uzupełniać każdą lukę. Wolontariat może wzmacniać społeczność, ale nie powinien opierać się na wyczerpywaniu najbardziej zaangażowanych osób.

Wolontariat na miarę człowieka

Najtrwalsze działania nie zawsze są tymi najbardziej spektakularnymi. Często powstają dzięki ludziom, którzy dobrze znają swoje możliwości, potrafią współpracować i nie boją się mówić o trudnościach. Nie działają kosztem siebie, lecz w zgodzie z tym, co naprawdę mogą wnieść.

Dlatego rozmowa o wolontariacie lokalnym powinna obejmować nie tylko motywację do pomagania, lecz również granice, bezpieczeństwo, podział odpowiedzialności i prawo do wycofania się z zadania. To nie są przeszkody dla zaangażowania. To warunki, dzięki którym może ono pozostać uczciwe wobec wszystkich uczestniczących osób.

W takim spojrzeniu mieści się również idea Akademii Wolontariatu Lokalnego – wolontariat rozumiany nie jako nieograniczone poświęcenie, ale jako świadome, odpowiedzialne i osadzone w realnych możliwościach człowieka działanie.

Bo dobra pomoc nie wymaga, żeby wolontariusz znikał za potrzebami innych. Powinna pozostawiać miejsce także dla niego.

Projekt sfinansowano ze środków Narodowego Instytutu Wolności – Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego w ramach Rządowego Programu Wspierania i Rozwoju Wolontariatu Systematycznego na lata 2018 – 2030.