Zapewne nie raz zdarzyło Ci się pomyśleć: „Nie powinienem się tak złościć” albo „Chciałbym wreszcie przestać czuć ten lęk”. Często dzielimy emocje na „dobre” (jak radość czy spokój) i „złe” (jak smutek, złość czy strach). Badania z zakresu psychologii ewolucyjnej pokazują jednak jednoznacznie: nie istnieją złe emocje, istnieją jedynie dobre lub złe sposoby ich wyrażania.
Według prof. Randolpha M. Nesse’a z University of Michigan (1990) emocje to nic innego jak wyspecjalizowane „programy operacyjne” po to, aby zwiększyć nasze szanse na przetrwanie i sukces w konkretnych sytuacjach.
Emocje jak specjalistyczne oprogramowanie
Nesse porównuje emocje do systemów operacyjnych w komputerze. Gdy pojawia się konkretne wyzwanie lub zagrożenie, Twój mózg uruchamia odpowiedni „program”:
- zmienia reakcje fizjologiczne (np. tętno, napięcie mięśni)
- modyfikuje sposób myślenia i koncentrację
- nakierowuje zachowanie na konkretny cel
To, że niektóre emocje są dla nas nieprzyjemne w odbiorze, nie oznacza, że są błędem systemu. Wręcz przeciwnie! Ból psychiczny pełni dokładnie taką samą funkcję jak ból fizyczny – ostrzega, chroni i skłania do natychmiastowej reakcji.
Co próbują Ci powiedzieć Twoje emocje?
Każda trudna emocja pojawia się jako odpowiedź na konkretny wyzwalacz i niesie ze sobą adaptacyjną funkcję:
- Lęk (Zagrożenie)
- Sytuacja: Twojemu bezpieczeństwu lub dobrostanowi coś grozi
- Funkcja: Uruchamia reakcje obronne i mobilizuje organizm do ucieczki lub ochrony. Jak zauważa Nesse, uczucie lęku nie musi być wadą, lecz mechanizmem obronnym organizmu (podobnie jak odruch kaszlu) w obliczu bezpośredniego niebezpieczeństwa.
- Wpływ na myślenie: Lęk wzmacnia kontrolę – wyostrza uwagę, pomagając dogłębnie przeanalizować otoczenie pod kątem ryzyka.
- Złość (Przeszkoda na drodze do celu)
- Sytuacja: Napotykasz przeszkodę, ale Twój cel wciąż jest możliwy do osiągnięcia, jeśli stawisz jej czoła. Złość pojawia się też w sytuacjach naruszenia granic lub nieuczciwości.
- Funkcja: Mobilizuje ciało do działania, skłania do pokonywania trudności oraz sygnalizuje innym, by ustąpili i przestali przekraczać Twoje granice.
- Smutek (Utrata celu lub bliskiej relacji)
- Sytuacja: Doszło do straty, której nie da się natychmiast odwrócić (np. utrata zasobów, relacji, statusu).
- Funkcja: Zwalnia obroty organizmu, zmusza do refleksji, pomaga pogodzić się z sytuacją, ewentualnie zmienić plany, a także komunikuje otoczeniu potrzebę wsparcia i pomocy.
SYSTEM ALARMOWY: Dlaczego trudnych emocji jest tak dużo?
Może się wydawać, że negatywnych emocji doświadczamy częściej niż pozytywnych.
W toku ewolucji koszt fałszywego alarmu (np. przestraszenie się cienia, który okazał się zwykłym krzakiem) był znikomy, kosztował jedynie odrobinę stresu i spalonych kalorii. Jednak koszt zignorowania prawdziwego zagrożenia (np. uznanie skradającego się drapieżnika za krzak) był ostateczny. Dlatego nasz mózg został zaprojektowany tak, aby reagować na zagrożenia nieco na zapas szybciej, mocniej i dłużej, niż czasem wydaje się to konieczne.
Co z tego wynika na co dzień?
- Przesuń akcent z tłumienia na rozumienie: Przekonanie, że złość czy lęk są „złe”, sprawia, że zaczynamy je tłumić. Tłumienie emocji nie sprawia, że one znikają – sprawia jedynie, że trudniej nam zrozumieć ich przyczynę.
- Zaakceptuj fakt, że trudne emocje są naturalne: Zrozumienie, że smutek czy lęk pełnią funkcję ochronną, pomaga zmniejszyć lęk przed samą emocją.
- Nazywaj emocje słowami: Świadomość emocjonalna i precyzyjne nazywanie tego, co czujemy, ułatwia wyjaśnienie swoich potrzeb innym ludziom oraz budowanie trwalszych, bardziej satysfakcjonujących relacji.
- Zadbaj o ekspresję, nie o uciszanie: Emocje to informacja o wartościach i sytuacji, w której się znajdujesz. Kluczem do zdrowia psychicznego nie jest całkowity brak lęku czy złości, ale nauka wyciągania z nich wniosków i wyrażania ich w bezpieczny sposób.
Wiktoria Omiecińska, psycholog
Bibliografia: Nesse, R. (1990). Evolutionary explanations of emotions. Human Nature, 1, 261-289. https://doi.org/10.1007/bf02733986
